Университет оқытушыларының цифрлық трансформацияға бейімделу процесіндегі ынталандырушы факторлар: технологиялық өзгерістердің ішкі және сыртқы драйверлері

Бұл зерттеуде жоғары білім беру жүйесінде профессор-оқытушылар құрамының цифрлық трансформацияға бейімделуіне әсер ететін ішкі және сыртқы ынталандырушы факторлар қарастырылды. Жұмыста валидацияланған құралдарды қолдана отырып, Қазақстан жоғары оқу орындарының 154 оқытушысына қималық (көлденең) сауалнама жүргізілді. Нәтижелер ынталандырушы факторлардың айқын иерархиясын көрсетті: ішкі ынталандырушы факторлар (ішкі мотивация, өзіндік тиімділік) технологияны қабылдаудағы бірегей дисперсияның 21%-ын түсіндірді, ал ұйымдық қолдау – 4%-ын, сыртқы негативті факторлар – 1%-дан азын түсіндірді. Жас осы өзара байланыстардың маңызды модераторы болды. Ішкі ынталандырушы факторлар жас оқытушылар үшін күштірек болжаушы болды (β = 0,42-ге қарсы 0,18), ал ұйымдық қолдау егде жастағы оқытушылар үшін маңыздырақ болды (β = 0,34-ке қарсы 0,08). Сыртқы қысым тек егде жастағы оқытушылар арасында ғана зиянды әсер көрсетті (β = −0,31). Кластерлік талдау «ынталандыру – жауап» бейіндері әртүрлі оқытушылардың төрт типологиясын анықтауға мүмкіндік берді. Бұл нәтижелер табысты цифрлық трансформация біркелкі директивалық нұсқаулардың орнына жасына қарай сараланған, автономия- ны қолдайтын институционалдық тәсілдерді талап ететінін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері жоғары оқу орын- дарында цифрлық трансформацияны тиімдірек ілгерілетуге ықпал ете алады.

1. Bond M., Marín V.I., Dolch C., Bedenlier S., Zawacki-Richter O. Digital transformation in German higher education // International Journal of Educational Technology in Higher Education. 2018. Vol. 15. No. 1. P. 48.

2. Selwyn N. Is technology good for education? Cambridge: Polity Press, 2016. 180 p.

3. Ertmer P.A., Ottenbreit-Leftwich A.T. Teacher technology change // Journal of Research on Technology in Education. 2010. Vol. 42. No. 3. P. 255–284.

4. Deci E.L., Ryan R.M. Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. New York: Plenum Press, 1985. 371 p.

5. Ryan R.M., Deci E.L. Intrinsic and extrinsic motivation from a self-determination theory perspective // Contemporary Educational Psychology. 2020. Vol. 61. P. 101860.

6. Sørebø Ø., Halvari H., Gulli V.F., Kristiansen R. The role of self-determination theory in explaining teachers’ motivation to continue to use e-learning technology // Computers & Education. 2009. Vol. 53. No. 4. P. 1177–1187.

7. Gordeeva T.O., Sychev O.A. Internal and external academic motivation of students: Its sources and influence on psychological well-being // Voprosy Psikhologii. 2014. No. 1. P. 35–45.

8. Schwarzer R., Jerusalem M., Romek V. Russian version of the General Self-Efficacy Scale // Inostrannaya Psikhologiya. 1996. No. 7. P. 71–77.

9. Rean A.A. Psychology and pedagogy. St. Petersburg: Piter, 2006. 432 p.

10. Khanin Yu.L. Brief guide to the use of the scale of reactive and personal anxiety by Ch.D. Spielberger. Leningrad: LNIIFK, 1976. 18 p.

11. Vodopyanova N.E. “Burnout” syndrome in communicative professions // Psychology of health / Ed. G.S. Nikiforov. St. Petersburg: St. Petersburg University Press, 2001. P. 443–463.

12. Ababkov V.A., Baryshnikova K., Vorontsova-Wenger O.V., Gorbunov I.A., Kapranova S.V., Pologaeva E.A., Stuklov K.A. Validation of the Russian version of the Perceived Stress Scale-10 questionnaire // Vestnik of Saint Petersburg University. Psychology. 2016. No. 2. P. 6–15.

13. Czaja S.J., Charness N., Fisk A.D. et al. Factors predicting the use of technology // Psychology and Aging. 2006. Vol. 21. No. 2. P. 333–352.

14. Morris M.G., Venkatesh V. Age differences in technology adoption decisions // Personnel Psychology. 2000. Vol. 53. No. 2. P. 375–403.

15. Lubis B.S., Yus A. Mapping knowledge and research trend on technology adoption in higher education: A bibliometric analysis // Education and Information Technologies. 2024. Vol. 29. No. 18. P. 24415–24458.