Фрагментациядан интеграцияға қарай ма: кәсіби жану зерттеулерінің теориялық архитектурасы

Кәсіби жануды зерттеу ауқымды әрі теориялық тұрғыдан әртекті әдебиетті қалыптастырды, алайда жануды түсіндіру үшін қолданылатын теориялық негіздердің таралуы мен салыстырмалы архитектурасы жеткілікті түрде жүйеленбеген. Осы теорияға бағытталған жүйелі шолудың мақсаты кең таралған теориялық негіздерді анықтау, олардың түсіндіру механизмдерін салыстыру, бірнеше теорияны қатар қолдану үлгілерін талдау, жұмысқа тартылу мен психологиялық әл-ауқаттың интеграциялануын және контекстік бейімделгіштікті бағалау болды. Бағдарламалық қолдауы бар көпдереккөзді іздеу және скрининг нәтижесінде 564 бірегей жарияланымнан тұратын корпус қалыптастырылды; олардың 407-сінде кемінде бір мазмұндық теориялық негіз тікелей аталған. Жарияланым және теория деңгейінде теориялық негіздердің таралуы, бір және бірнеше теорияны қолдану, негізгі теориялық қатар қолданулар және 12 аналитикалық өлшем синтезделді. Ең жиі Job Demands-Resources (JD-R) жұмыс талаптары мен ресурстары теориясы (47,9%), одан кейін Conservation of Resources (COR) ресурстарды сақтау теориясы (29,2%) аталды; теориялық кодталған жарияланымдардың 46,4%-ы бірнеше негізді қолданған. Салада «ядро–периферия» архитектурасы анықталды: талаптар мен ресурстарға бағытталған шоғырланған ядро кең теориялық «ұзын құйрықпен» қатар өмір сүреді. Негізгі теориялық негіздер себептік логикасы және оң кәсіби нәтижелерді қамту тәсілі бойынша ерекшеленді; кәсіби жану, жұмысқа тартылу және психологиялық әл-ауқатты бір мезгілде біріктіретін келісілген архитектура анықталмады. Контекстік бейімделгіштік те әртүрлі болды; JD-R және COR әртүрлі механизмдер арқылы кең теориялық әлеует көрсетті. Шолу түсіндіру механизміне негізделген неғұрлым айқын теориялық таңдау мен контекстке сезімтал теорияларды одан әрі дамытуға салыстырмалы негіз ұсынады.

1. Maslach C., Schaufeli W.B., Leiter M.P. Job burnout // Annual Review of Psychology. 2001. Vol. 52. P. 397–422. DOI: 10.1146/annurev.psych.52.1.397

2. Burn-out an «occupational phenomenon»: International Classification of Diseases / World Health Organization. Geneva: WHO, 2019. URL: https://www.who.int/news/item/28-05-2019-burn-out-anoccupational-phenomenon-international-classification-of-diseases (accessed: 07.09.2026)

3. Edú-Valsania S., Laguía A., Moriano J.A. Burnout: A review of theory and measurement // International Journal of Environmental Research and Public Health. 2022. Vol. 19. No. 3. Art. 1780. DOI: 10.3390/ijerph19031780

4. Freudenberger H.J. Staff burn-out // Journal of Social Issues. 1974. Vol. 30. No. 1. P. 159–165. DOI: 10.1111/j.1540-4560.1974.tb00706.x

5. Maslach C. A multidimensional theory of burnout // Theories of Organizational Stress / ed. by C.L. Cooper. Oxford: Oxford University Press, 1998. P. 68–85. DOI: 10.1093/oso/9780198522799.003.0004

6. Karasek R.A. Job demands, job decision latitude, and mental strain: Implications for job redesign // Administrative Science Quarterly. 1979. Vol. 24. No. 2. P. 285–308. DOI: 10.2307/2392498

7. Johnson J.V., Hall E.M. Job strain, work place social support, and cardiovascular disease: A crosssectional study of a random sample of the Swedish working population // American Journal of Public Health. 1988. Vol. 78. No. 10. P. 1336–1342. DOI: 10.2105/AJPH.78.10.1336

8. Siegrist J. Effort-reward imbalance at work and health // Historical and Current Perspectives on Stress and Health / ed. by P.L. Perrewé, D.C. Ganster. Research in Occupational Stress and Well Being. Vol. 2. Amsterdam: JAI Elsevier, 2002. P. 261–291. DOI: 10.1016/S1479-3555(02)02007-3

9. Yan C., Jang D., Kwon S., Jin Q. An integrated perspective of the demand–control and effort–reward imbalance models on burnout among sport coaches: The moderating role of over-commitment and coaching efficacy // International Journal of Sports Science & Coaching. 2023. Vol. 18. No. 6. P. 1929–1941. DOI: 10.1177/17479541231181971

10. Hobfoll S.E. Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress // American Psychologist. 1989. Vol. 44. No. 3. P. 513–524. DOI: 10.1037/0003-066X.44.3.513

11. Hobfoll S.E., Freedy J.R. Conservation of resources: A general stress theory applied to burnout // Professional Burnout: Recent Developments in Theory and Research / ed. by W.B. Schaufeli, C. Maslach, T. Marek. Washington, DC: Taylor & Francis, 1993. P. 115–129. DOI: 10.4324/9781315227979-9

12. Demerouti E., Bakker A.B., Nachreiner F., Schaufeli W.B. The job demands-resources model of burnout // Journal of Applied Psychology. 2001. Vol. 86. No. 3. P. 499–512. DOI: 10.1037/0021-9010.86.3.499

13. Bakker A.B., Demerouti E., Sanz-Vergel A.I. Job Demands–Resources Theory: Ten years later // Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior. 2023. Vol. 10. P. 25–53. DOI: 10.1146/annurevorgpsych-120920-053933

14. Schaufeli W.B., Taris T.W. A critical review of the Job Demands-Resources Model: Implications for improving work and health // Bridging Occupational, Organizational and Public Health: A Transdisciplinary Approach / ed. by G.F. Bauer, O. Hämmig. Dordrecht: Springer, 2014. P. 43–68. DOI: 10.1007/978-94-007-5640-3_4

15. Lesener T., Gusy B., Wolter C. The job demands-resources model: A meta-analytic review of longitudinal studies // Work & Stress. 2019. Vol. 33. No. 1. P. 76–103. DOI: 10.1080/02678373.2018.1529065

16. Schaufeli W.B., Desart S., De Witte H. Burnout Assessment Tool (BAT) – Development, validity, and reliability // International Journal of Environmental Research and Public Health. 2020. Vol. 17. No. 24. Art. 9495. DOI: 10.3390/ijerph17249495

17. Guthier C., Dormann C., Voelkle M.C. Reciprocal effects between job stressors and burnout: A continuous time meta-analysis of longitudinal studies // Psychological Bulletin. 2020. Vol. 146. No. 12. P. 1146–1173. DOI: 10.1037/bul0000304

18. Schaufeli W.B., Bakker A.B. Job demands, job resources, and their relationship with burnout and engagement: A multi-sample study // Journal of Organizational Behavior. 2004. Vol. 25. No. 3. P. 293–315. DOI: 10.1002/job.248.

19. Wright T.A., Hobfoll S.E. Commitment, psychological well-being and job performance: An examination of conservation of resources (COR) theory and job burnout // Journal of Business and Management. 2004. Vol. 9. No. 4. P. 389–406. DOI: 10.1504/JBM.2004.141118

20. Deci E.L., Ryan R.M. The «what» and «why» of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior // Psychological Inquiry. 2000. Vol. 11. No. 4. P. 227–268. DOI: 10.1207/S15327965PLI1104_01

21. Rattrie L.T.B., Kittler M.G., Paul K.I. Culture, burnout, and engagement: A meta-analysis on national cultural values as moderators in JD-R theory // Applied Psychology. 2020. Vol. 69. No. 1. P. 176–220. DOI: 10.1111/apps.12209

22. Vinnikov D., Dushpanova A., Kodasbaev A., Romanova Z., Almukhanova A., Tulekov Z., Toleu E., Ussatayeva G. Occupational burnout and lifestyle in Kazakhstan cardiologists // Archives of Public Health. 2019. Vol. 77. Art. 13. DOI: 10.1186/s13690-019-0345-1

23. Bolatov A.K., Brimkulov N., Jarylkasynova G., Taalaikanova A., Yuldashova R., Kodirova S., Smailova D.S., Seisembekov T.Z. Occupational burnout among healthcare workers in Central Asia during the COVID-19 pandemic // Scientific Reports. 2025. Vol. 15. Art. 12432. DOI: 10.1038/s41598-025-96905-8

24. Migina L., Myssayev A., Meirmanov S., Uristemova A. Professional burnout in primary health care workers of the Republic of Kazakhstan // Clinical Epidemiology and Global Health. 2023. Vol. 23. Art. 101359. DOI: 10.1016/j.cegh.2023.101359

25. Трухан Е.А. Процессуальные модели выгорания: ретроспективный и систематический обзор (Часть 1) // Вестник Омского университета. Серия «Психология». – 2024. – № 2. – С. 34–44. DOI: 10.24147/2410-6364.2024.2.34-44

26. Demerouti E. Burnout: A comprehensive review // Zeitschrift für Arbeitswissenschaft. 2024. Vol. 78. No. 4. P. 492–504. DOI: 10.1007/s41449-024-00452-3

27. Demerouti E. Job demands-resources and conservation of resources theories: How do they help to explain employee well-being and future job design? // Journal of Business Research. 2025. Vol. 192. Art. 115296. DOI: 10.1016/j.jbusres.2025.115296

28. Guldner G., Neufeld A. A scalable model for resident and faculty well-being: Applying Self-Determination Theory and the Job Demands-Resources Framework in graduate medical education // HCA Healthcare Journal of Medicine. 2026. Vol. 7. No. 2. P. 223–228. DOI: 10.36518/2689-0216.2436

29. Crawford E.R., LePine J.A., Rich B.L. Linking job demands and resources to employee engagement and burnout: A theoretical extension and meta-analytic test // Journal of Applied Psychology. 2010. Vol. 95. No. 5. P. 834–848. DOI: 10.1037/a0019364

30. Hobfoll S.E., Halbesleben J.R.B., Neveu J.-P., Westman M. Conservation of resources in the organizational context: The reality of resources and their consequences // Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior. 2018. Vol. 5. P. 103–128. DOI: 10.1146/annurev-orgpsych-032117-104640