Инклюзивті білім беру жағдайындағы психологтердің тұлғалық-реттеушілік қасиеттері: әдебиетке жүйелі шолу

Қазақстанда инклюзивті саясаттың дамуы білім беру психологінің рөлін негізінен диагностикалық- түзету қызметімен шектемей, білім алушыны, отбасын, педагогтерді және мектеп қауымдастығын жүйелі сүйемелдейтін маман ретінде қайта қарауды талап етеді. Зерттеудің мақсаты инклюзивті білім беру жағдайындағы психологтердің кәсіби өзін-өзі бағалауы, өзіндік тиімділігі, өзін-өзі бақылауы, өзін-өзі реттеуі және жауапкершілігі туралы эмпирикалық деректерді жүйелеу және олардың өзара байланысының интегративті моделін әзірлеу болды. Аралас зерттеулерге жүйелі шолу PRISMA 2020 және PRISMA-S талаптарына сәйкес жүргізілді. 2012 ж. қаңтардан 2026 ж. 24 маусымға дейін жарияланған ағылшын, орыс және қазақ тілдеріндегі еңбектер қарастырылды. 51 бірегей жазбаның 18-і сапалық синтезге енгізілді. Эмпирикалық зерттеулер MMAT, диссертациялар мен сұр әдебиет AACODS арқылы бағаланды. Кәсіби өзіндік тиімділік ең жүйелі операционалдандырылған конструкт екені анықталды. Жалпы өзін-өзі бағалау, өзін-өзі бақылау және жауапкершілік сирек тікелей өлшенген; өзін-өзі реттеу көбіне рефлексия, эмоциялық тұрақтылық, жоспар- лау және супервизия арқылы көрінді. Қазақстандық деректер рөлдік айқынсыздықты, ресурстық шектеулерді және тапшылыққа бағдарланған практиканың сақталуын көрсетті. Психологтің тұлғалық-реттеушілік даярлығының бес компонентті моделі ұсынылып, жоғары білім беру, біліктілікті арттыру, супервизия және мектеп психологиялық қызметін бағалау үшін ұсынымдар әзірленді.

1. Правительство Республики Казахстан. Об утверждении Концепции инклюзивной политики в Республике Казахстан на 2025–2030 годы: постановление от 30 декабря 2024 года № 1143. URL: https:// adilet.zan.kz/rus/docs/P2400001143 (дата обращения: 24.06.2026)

2. Gurin A., Rathore U., Zhaxylykova Z. Evidence on Inclusive Education in Kazakhstan based on a Formative and a Big Data Evaluation: A Tale of Two Studies. Astana: UNICEF Kazakhstan, 2024. URL: https:// www.unicef.org/kazakhstan/en/reports/evidence-inclusive-education-kazakhstan-based-formative-and-bigdata- evaluation (accessed: 24.06.2026)

3. Hernández-Torrano D., Faucher C., Tynybayeva M. The Role of the School Psychologist in the Promotion of Children’s Well-Being: Evidence from Post-Soviet Kazakhstan // Child Indicators Research. 2021. Vol. 14. No. 3. P. 1175–1197. URL: https://doi.org/10.1007/s12187-020-09793-x (accessed: 24.06.2026)

4. Nurgabdeshov A., Ikram M., Sarzhanova G. From institutional strategies to relational wellbeing: how implementation quality shapes psychological safety in schools // Frontiers in Education. 2026. Vol. 11. Art. 1799502. URL: https://doi.org/10.3389/feduc.2026.1799502 (accessed: 24.06.2026)

5. Gaitas S., Pipa J., Botelho M. Inclusive horizons: School psychologists’ efficacy profiles in inclusive education // School Psychology International. 2025. Vol. 46. No. 4. P. 361–381. URL: https://doi.org/10.1177/01430343241312903 (accessed: 24.06.2026)

6. Bandura A. Self-Efficacy: The Exercise of Control. New York: W.H. Freeman, 1997. 604 p.

7. Zimmerman B.J. Becoming a Self-Regulated Learner: An Overview // Theory Into Practice. 2002. Vol. 41. No. 2. P. 64–70. URL: https://doi.org/10.1207/s15430421tip4102_2 (accessed: 24.06.2026)

8. Tangney J.P., Baumeister R.F., Boone A.L. High Self-Control Predicts Good Adjustment, Less Pathology, Better Grades, and Interpersonal Success // Journal of Personality. 2004. Vol. 72. No. 2. P. 271–324. URL: https://doi.org/10.1111/j.0022-3506.2004.00263.x (accessed: 24.06.2026)

9. Page M.J., McKenzie J.E., Bossuyt P.M. et al. The PRISMA 2020 Statement: An Updated Guideline for Reporting Systematic Reviews // BMJ. 2021. Vol. 372. Art. n71. URL: https://doi.org/10.1136/bmj.n71(accessed: 24.06.2026)

10. Rethlefsen M.L., Kirtley S., Waffenschmidt S. et al. PRISMA-S: An Extension to the PRISMA Statement for Reporting Literature Searches in Systematic Reviews // Systematic Reviews. 2021. Vol. 10. Art. 39. URL: https://doi.org/10.1186/s13643-020-01542-z (accessed: 24.06.2026)

11. Stern C., Lizarondo L., Carrier J. et al. Methodological Guidance for the Conduct of Mixed Methods Systematic Reviews // International Journal of Evidence-Based Healthcare. 2021. Vol. 19. No. 2. P. 120–129. URL: https://doi.org/10.1097/XEB.0000000000000282 (accessed: 24.06.2026)

12. Hong Q.N., Pluye P., Fàbregues S. et al. Mixed Methods Appraisal Tool (MMAT), Version 2018: User Guide. Montreal: McGill University, 2018. URL: http://mixedmethodsappraisaltoolpublic.pbworks.com/ (accessed: 24.06.2026)

13. Tyndall J. AACODS Checklist. Adelaide: Flinders University, 2010. URL: https://fac.flinders.edu.au/dspace/api/core/bitstreams/e94a96eb-0334-4300-8880-c836d4d9a676/content (accessed: 24.06.2026)

14. Palomo R., Simón C., Echeita G. The Role of Educational Psychologists in the Framework of the Right to Inclusive Education: Between Reality and Desire // European Journal of Special Needs Education. 2024. Vol. 39. No. 4. P. 550–566. URL: https://doi.org/10.1080/08856257.2023.2242031

15. Nkoma E., Hay J. Educational Psychologists’ Support Roles Regarding the Implementation of Inclusive Education in Zimbabwe // Psychology in the Schools. 2018. Vol. 55. No. 7. P. 850–866. URL: https://doi.org/10.1002/pits.22147 (accessed: 24.06.2026)

16. Nkoma E. Perceptions of Zimbabwean Trainee/Educational Psychologists Regarding the Training on Their Support Roles and Responsibilities in Inclusive Education // Psychology in the Schools. 2018. Vol. 55. No. 5. P. 555–572. URL: https://doi.org/10.1002/pits.22128 (accessed: 24.06.2026)

17. Panteri M., Calmaestra J., Marín-Díaz V. Roles of the School Psychologist-Current versus Preferred Roles in the Greek Schools: A Case Study from the Island of Crete // Education Sciences. 2021. Vol. 11. No. 8. Art. 439. URL: https://doi.org/10.3390/educsci11080439 (accessed: 24.06.2026)

18. Mohangi K., Berger M. Inclusive Education and Educational Psychology: Forging Alliances for Support of Inclusion at School Level in South Africa // Journal of Educational Studies. 2015. Vol. 14. No. 1. P. 67–85.

19. Carvalho M., Serrão R., Azevedo H. et al. School Psychologists’ Training to Support Inclusive Education in Portugal: Trainers’ Perspectives of Opportunities, Challenges, and Improvements // School Psychology International. 2024. Vol. 45. No. 6. P. 593–615. URL: https://doi.org/10.1177/01430343241236487 (accessed: 24.06.2026)

20. Kadriu E., Agani Destani N., Uka A. Experiences of School Psychologists Supporting Students with Special Educational Needs in Inclusive Secondary Education // Cogent Education. 2025. Vol. 12. No. 1. Art. 2594857. URL: https://doi.org/10.1080/2331186X.2025.2594857 (accessed: 24.06.2026)

21. Makhmutova K., Suleimenova S., Issabayeva A., Kornilko I., Omarova G. Psychological and Pedagogical Conditions for Training a Future Educational Psychologist in Inclusive Education // Scientific Herald of Uzhhorod University. Series Physics. 2024. No. 55. P. 2016–2024. URL: https://doi.org/10.54919/physics/55.2024.201zk6 (accessed: 24.06.2026)

22. Черкасова С.А. Формирование психолого-педагогической готовности будущих педагогов-психологов к работе в системе инклюзивного образования: дис. ... канд. психол. наук: 19.00.07. Москва, 2012. 239 с. URL: https://www.dissercat.com/content/formirovanie-psikhologo-pedagogicheskoi-gotovnostibudushchikh-pedagogov-psikhologov-k-rabot (дата обращения: 24.06.2026)

23. Оспанова Б.К. Подготовка педагога к профессиональной адаптации в инклюзивной образовательной среде: диссертация на соискание ученой степени по направлению «Педагогика и психология». 2022. Рег. № 0622РК00282. URL: https://nauka.kz/page.php?day_from=1&day_to=1&lang=1&month_from=1&month_to=12&new=&page=135&page_id=955&year_to=2023 (дата обращения: 24.06.2026)

24. Данилова О.В. Формирование психологической готовности студентов к педагогической деятельности в инклюзивном образовании: дис. ... канд. психол. наук: 19.00.07. Санкт-Петербург, 2022. 199 с. URL: https://www.dissercat.com/content/formirovanie-psikhologicheskoi-gotovnosti-studentov-kpedagogicheskoi-deyatelnosti-v-inklyuz (дата обращения: 24.06.2026)

25. Дюсенбаева Б., Мовкебаева З. Личностные компетенции специального педагога в инклюзивных условиях // Вестник КазНПУ имени Абая. Серия: Психология. 2024. Т. 79. № 2. URL: https://doi.org/10.51889/2959-5967.2024.79.2.001 (дата обращения: 24.06.2026)

26. Дузелбаева А.Б., Мовкебаева З.А., Хамитова Д.С. Психологическая готовность специального педагога к сопровождению детей с ограниченными возможностями в инклюзивной среде // Вестник КазНПУ имени Абая. Серия: Психология. 2024. Т. 78. № 1. URL: https://doi.org/10.51889/2959-5967.2024.78.1.017 (дата обращения: 24.06.2026)

27. Sharma U., Loreman T., Forlin C. Measuring Teacher Efficacy to Implement Inclusive Practices // Journal of Research in Special Educational Needs. 2012. Vol. 12. No. 1. P. 12–21. URL: https://doi.org/10.1111/j.1471-3802.2011.01200.x (accessed: 24.06.2026)

28. Miesera S., DeVries J.M., Jungjohann J., Gebhardt M. Correlation between Attitudes, Concerns, Self-Efficacy and Teaching Intentions in Inclusive Education: Evidence from German Pre-Service Teachers Using International Scales // Journal of Research in Special Educational Needs. 2019. Vol. 19. No. 2. P. 103–114. URL: https://doi.org/10.1111/1471-3802.12432 (accessed: 24.06.2026)

29. Savolainen H., Malinen O.-P., Schwab S. Teacher Efficacy Predicts Teachers’ Attitudes towards Inclusion: A Longitudinal Cross-Lagged Analysis // International Journal of Inclusive Education. 2022. Vol. 26. No. 9. P. 958–972. URL: https://doi.org/10.1080/13603116.2020.1752826 (accessed: 24.06.2026)

30. Yada A., Leskinen M., Savolainen H., Schwab S. Meta-Analysis of the Relationship between Teachers’ Self-Efficacy and Attitudes toward Inclusive Education // Teaching and Teacher Education. 2022. Vol. 109. Art. 103521. URL: https://doi.org/10.1016/j.tate.2021.103521 (accessed: 24.06.2026)