Студенттердің кәсіпкерлік көшбасшылығының психологиялық предикторлалы

Мақалада студенттердің (N = 319) кәсіпкерлік лидерлігінің психологиялық предикторларын эмпирикалық зерттеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты – кәсіпкерлік қызметке бағытталған студенттердің тұлғалық сипаттамаларының (лидерлік қабілеттері, тәуекелге дайындығы, стреске төзімділік параметрлері және бақылау локусы) корреляциялық құрылымын талдау және сол арқылы кәсіпкерлік лидерлік предикторларының тұжырымдамалық моделін құру. Зерттеу теорияқ талдау және келесі әдістемелерді қолдану арқылы жүргізілді: Perceived Stress Scale (PSS-10), «Субъективті бақылау деңгейі» (УСК), «Көшбасшылық қабілеттерді диагностикалау» әдістемесі және А. Шуберттің тәуекелге дайындық сауалнамасы (RSK). Корреляциялық талдау (Спирмен коэффициенті) көмегімен кәсіпкерлік әлеуеттің өзегі лидерлік қабілеттер, тәуекелге дайындық (r = 0. 238; p < 0.01) және стреске белсенді қарсы тұру механизмдерінің (r = 0. 162; p < 0.01) синергиясы есебінен қалыптасатына анықталды. Шамадан тыс ширығу (перенапряжение) мен лидерлік әлеует арасындағы теріс байланыстың анықталуы (r = -0.113; p < 0.05) психологиялық бейімделудің рөлін айқындай түседі. Субъективті бақылау локусы тұтас когнитивті жүйені құрайтыны дәлелденді, алайда қазіргі жағдайда (Z ұрпағы) ол кәсіпкерліктің тікелей драйвері емес, көбіне фондық фактор ретінде көрінеді. Алынған мәліметтер лидерлік өзекті, стреске бейімделу блогын және субъективті бақылау жүйесін қамтитын кәсіпкерлік лидерліктің үш компонентті моделін құрастыруға мүмкіндік береді.

1. Renko M., Tarabishy A., Carsrud A.L., Brännback M. Understanding and measuring entrepreneurial leadership // Journal of Small Business Management. 2015. Vol. 53. No. 1. P. 54–74. DOI: 10.1111/jsbm.12086

2. Wales W.J., Gupta V.K., Mousa F.T. Empirical research on entrepreneurial orientation: An assessment and suggestions for future research // International Small Business Journal. 2013. Vol. 31. No. 4. P. 357–383

3. Mendez J., Barreto K., Chavarria A., Machuca K., Guerrero J. Exploring entrepreneurial intentions in Latin American university students // International Journal of Psychological Research. 2017. Vol. 10. No. 2. P. 46–59.

4. Lumpkin G.T., Dess G.G. The role of entrepreneurial orientation in stimulating effective corporate entrepreneurship // Academy of Management Executive. 2005. Vol. 19. No. 1. P. 147–156. DOI: 10.5465/AME.2005.15841975

5. Lazarus R.S. Progress on a cognitive-motivational-relational theory of emotion // American Psychologist. 1991. Vol. 46. No. 8. P. 819–834. DOI: 10.1037/0003-066X.46.8.819

6. Maddi S.R. The story of hardiness: Twenty years of theorizing, research, and practice // Consulting Psychology Journal: Practice and Research. 2002. Vol. 54. No. 3. P. 173–185. DOI: 10.1037/1061-4087.54.3.173

7. Rotter J.B. Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement // Psychological Monographs: General and Applied. 1966. Vol. 80. No. 1. P. 1–28.

8. Cardon M.S., Gregoire D.A., Stevens C.E., Patel P.C. Measuring entrepreneurial passion: Conceptual foundations and scale validation // Journal of Business Venturing. 2013. Vol. 28. No. 3. P. 373–396. DOI: 10.1016/j.jbusvent.2012.03.003

9. David S. Emotional Agility: Get Unstuck, Embrace Change, and Thrive in Work and Life. New York: Avery/Penguin Random House, 2016. 254 р.

10. Kirzner I.M. Competition and Entrepreneurship. Urbana-Champaign: Academy for Entrepreneurial Leadership, University of Illinois at Urbana-Champaign, 1973. URL: https://ssrn.com/abstract=1496174

11. Tang J., Kacmar K.M., Busenitz L. Entrepreneurial alertness in the pursuit of new opportunities // Journal of Business Venturing. 2012. Vol. 27. No. 1. P. 77–94. DOI: 10.1016/j.jbusvent.2010.07.001

12. Hisrich R.D., Peters M.P. Entrepreneurship. 5th ed. Boston: McGraw-Hill, 2004. 352 р.

13. Uzoma H.O., Dumebi E.E. Managing the entrepreneurial stress of young entrepreneurs: The roles of family support, family cohesion, and locus of control // NDA Journal of Management Sciences Research. 2025. Vol. 5. No. 1. P. 76–85. DOI: 10.5281/zenodo.16900887

14. Baron R.A. The role of affect in the entrepreneurial process // Academy of Management Review. 2008. Vol. 33. No. 2. P. 328–340. URL: http://www.jstor.org/stable/20159400

15. Shepherd D.A., Seyb S., Souitaris V. On the edge of destruction: An impaired-regulation model of destructive entrepreneurial action // Journal of Management. 2024. Vol. 50. No. 2. P. 722–751. DOI: 10.1177/01492063221126710

16. Tentama F., Abdussalam F. Internal locus of control and entrepreneurial intention: A study on vocational high school students // Journal of Education and Learning. 2020. Vol. 14. No. 1. P. 97–102. DOI: 10.11591/edulearn.v14i1.13999

17. Hussain N., Baoming L. Entrepreneurial leadership and entrepreneurial success: The role of knowledge management processes and knowledge entrepreneurship // Frontiers in Psychology. 2022. Vol. 13. P. 1–18. DOI: 10.3389/fpsyg.2022.829959

18. Hoedemakers J., Vanderstukken A., Stoffers J. The influence of leadership on employees’ employability: A bibliometric analysis, systematic literature review, and research agenda // Frontiers in Psychology. 2023. Vol. 14. Art. 1092865. DOI: 10.3389/fpsyg.2023.1092865