Қазіргі қазақ әңгімелерінің интерпретациясын оқытуда мифтік элементтердің когнитивтік-рецептивтік психологиясы

Бұл мақалада қазіргі қазақ әңгімелеріндегі мифтік элементтердің интерпретациясын оқытуда когнитивтік-рецептивтік психологияның рөлі қарастырылады. Осы зерттеудің мақсаты – қазіргі қазақ әңгімелеріндегі (М. Мәлік «Бассыз бөрі», Қ. Түменбай «Иттің дауысы», А. Алтай «Киллер сауысқан», А. Мантай «Қабір гүлі», Е. Нұрахмет «Неке», Н. Қабдай «Сайтан») мифтік элементтерді талдау мен түсінудің психологиялық негіздерін когнитивтік-рецептивтік тәсіл арқылы ашып, оқытудың тиімді әдістемесін әзірлеу. Зерттеу когнитивті поэтика (фреймдер, концептілер, схемалар талдауы) және рецептивті эстетика (оқырман қабылдауы) әдістерін біріктіретін интегративті когнитивтік-рецептивтік тәсілге негізделген. Зерттеу барысында көрсетілген қазіргі қазақ әңгімелерін оқыту үдерісінде оқырман санасының қабылдау (рецепция) және түсіну (когниция) механизмдері арқылы қарастырылатын мифтік элементтерді (архетиптер, символдар, мифологемалар) интерпретациялау ұсынылады. Зерттеу нәтижесінде қазіргі қазақ прозасындағы мифтік элементтердің типологиясы (зооморфтық архетиптер, жер-cу мифологемалары, қайта құрылған сюжеттер) жүйеленді. Оқырманның оларды қабылдауының негізінде жатқан психологиялық механизм – дәстүрлі мәдени схемалар мен автордың оларды жаңғыртуы арасындағы когнитивтік диссонанс ашылды. Кезеңдерден (мифтік претексті белсендіру, когнитивтік диссонансты анықтау, интерпретациялық гипотеза құру, рефлексия) тұратын практикалық оқыту әдістемесі ұсынылды.

1. Қондыбай С. Мифология: таңдамалы шығармалар. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 4-т. – 520 б.

2. Ысқақұлы Д. Қазақ фольклорының типологиясы. – Алматы: Ана тілі, 2012. – 300 б.

3. Жұмағұлов Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. – Алматы: Білім, 2015. – Б. 102.

4. Исмақова А.Қ. Қазіргі қазақ прозасы: поэтика мен стиль. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 312 б.

5. Әбдиманұлы Ө. Қазақ әдебиетіндегі модернизм және постмодернизм. – Алматы: Қазақ университеті, 2010. – Б.12–47.

6. Қирабаев С. Тәуелсіздік дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Қазығұрт, 2012. – 256 б.

7. Jauss H.R. Toward an Aesthetic of Reception. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1995. Р. 89–90.

8. Төлеубекова Ә. Когнитивтік лингвистика негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2016. – 220 б.

9. Iser W. The Act of Reading. London: Routledge, 2001. Р. 112–115.

10. Сыздыкова Ж.С. Қазіргі қазақ әңгімелеріндегі мифопоэтикалық аспектілер: филол. ғыл. кандидаты дисс. – Алматы, 2024. – Б. 3–34.

11. Сабыржанова М.С. Тюркская мифология в повести Е. Турсунова «Келин» // Nit. Tuva. Asia. – 2024. – № 4 (15). – Б. 45–52.

12. Маткеримова Р.А. Элементы геопоэтики в казахстанской и тувинской литературе ХХ–XXI вв. // Современная филология: теория и практика. – 2025. – Т. 18. – № 1. – С. 112–120.

13. Әбдірахман А. Қазіргі мистикалық шығармалардағы тотемдік бейнелердің трансформациясы (М. Мәлік «Бассыз бөрі» мысалында) // Әдебиет және өнер. – 2023. – № 7. – Б. 78–85.

14. Хуатбекулы Е. Әдеби прагматика және мәтін-оқырман диалогы // Қазақ әдебиеттануы. – 2023. – № 2. – Б. 22–31.

15. Шарапова Л.С. Экзистенциальные мотивы в современной литературе // Евразийский научный журнал. – 2025. – № 1(48). – Б. 33–40.

16. Венедиктова Т.Д. Когнитивная поэтика на новом витке: на перекрестке литературы и психологии // Вестник МГУ. Сер. 9. Филология. – 2025. – № 2. – С. 94–105.

17. Жанпейісова Қ. Қазақ мифологиясы және қазіргі әдебиет. – Алматы: Елтаным, 2017. – 240 б.

18. Jung C.G. Archetypes and the Collective Unconscious. Princeton: Princeton University Press, 1991. Р. 210.

19. Қазақ мифологиясы. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2021. – Б. 122–205.