Эмоционалды қажудың тұлғалық факторларын зерттеудегі бағыттар: теориялық талдау

Бұл мақала қазіргі қоғамдағы ең өзекті психологиялық құбылыстардың бірі болып саналатын эмо­ ционалдық күйзелу (эмоционалды «burnout») мәселесін қарастырады. Зерттеудің мақсаты – күйзелу синд­ ромының дамуына ықпал ететін жеке факторларды талдауға арналған теориялық және тәжірибелік зерттеулерді сараптау. Ақпарат көздері ретінде халықаралық деректер базалары (Scopus, PsycINFO), ғылыми жарияланымдармен алмасуға арналған академиялық әлеуметтік желілер (ResearchGate), сондай-ақ ашық қолжетімді электрондық жинақтар (Elibrary.ru, Frontiersin.org, Web of Science, Dissercat.com, Dslib.net, Rsl. ru және басқалары) пайдаланылды. Әдебиеттерге шолу күйзелудің көрініс табуына әсер ететін негізгі фак­ торлар топтарын жүйелеуге мүмкіндік берді: тұлғаның типологиялық ерекшеліктері, рөлдік және ұйым­ дастырушылық жағдайлар, мотивациялық бағдарлар, экзистенциалдық қырлар және жеке ресурстық әлеует. Талдау нәтижелері бұл факторлардың өзара байланыста екенін және қызметкерлердің психологиялық жағ­ дайын бірлесіп қалыптастыратынын көрсетті. Зерттеуде жеке ресурстарды нығайтуға және кәсіби ортада эмоционалдық күйзелудің алдын алу стратегияларын әзірлеуге бағытталған қосымша ғылыми ізденістердің қажеттілігіне ерекше назар аударылады. Алынған нәтижелер еңбек психологиясы, педагогика және кадрлық менеджмент салаларында қолданыс тауып, қолдау бағдарламаларын әзірлеуге және кәсіби төзімділікті арт­ тыруға негіз бола алады.

1. Edú-Valsania S., Laguía A., Moriano J.A. Burnout: A Review of Theory and Measurement // International Journal of Environmental Research and Public Health. 2022, vol. 19, no. 3, p. 1780. DOI: 10.3390/ijerph19031780

2. Котенев И.О. Психологическая оценка личности руководителя ОВД с помощью калифорнийского опросника // Психопедагогика в правоохранительных органах. – 2001. – № 1(15). – С. 93.

3. Водопянова Н.Е., Старченкова Е.С. Синдром выгорания: диагностика и профилактика. – СПб.: Питер, 2008. – 336 с.

4. Maslach C., Jackson S.E. Maslach Burnout Inventory. Manual. Palo Alto, CA, Consulting Psychologists Press, 1981. URL: https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=950069 (accessed: 30.11.2025)

5. Пряхина М.В., Душкин А.С., Гончарова Н.А., Шаранов Ю.А., Шахматов А.В. Эмоциональное выгорание сотрудников полиции: феноменология и профилактика // Прикладная психология и педаго­ гика. – 2021. – № 4. – С. 25–42.

6. Montero-Marín J. El síndrome de burnout y sus diferentes manifestaciones clínicas: Una propuesta para la intervención // Anestesia, Analgesia y Reanimación. 2016, vol. 29, pp. 1–16.

7. Maslach C. Understanding job burnout // Stress and Quality of Working Life: Current Perspectives in Occupational Health. Charlotte, NC: Information Age Publishing. 2006, pp. 37–52.

8. Bouza E., Gil-Monte P.R., Palomo E., Cortell-Alcocer M., Del Rosario G., González J., Gracia D., Martínez Moreno A., Melero Moreno C., Molero García J.M., et al. Síndrome de quemarse por el trabajo (burnout) en los médicos de España // Revista Clínica Española. 2020, vol. 220, pp. 359–363. DOI: 10.1016/j.rce.2020.02.002

9. Групповая психотерапия / под ред. Б.Д. Карвасарского, С. Ледера. – М.: Медицина, 1990. – 384 с.

10. Котова Е.В. Профилактика синдрома эмоционального выгорания: учебное пособие. – Краснояр. гос.пед.ун-т им. В.П. Астафьева. – Красноярск, 2013. URL: www.metodichka.x-pdf.ru (дата обращения: 30.11.2025)

11. Трешкина О.В. Связь между локусом контроля и синдромом эмоционального выгорания у педагогов ДОУ // Вестник экспериментального образования. – 2017. – № 1(10). – С. 12–23.

12. Лукина В.С., Бурлакова А.Р. Взаимосвязь профессионального выгорания и локуса контроля // Педагогика. Психология. Философия. – 2018. – № 4(12). – С. 54–59.

13. Han S., Shanafelt T.D., Sinsky C.A., Awad K.M., Dyrbye L.N., Fiscus L.C., Trockel M., Goh J. Estimating the attributable cost of physician burnout in the United States // Annals of Internal Medicine. 2019, vol. 170, pp. 784–790. DOI: 10.7326/M18-1422.

14. Simionato G., Simpson S., Reid C. Burnout as an ethical issue in psychotherapy // Psychotherapy. 2019, vol. 56, pp. 470–482. DOI: 10.1037/pst0000261.

15. Grow H.M., McPhillips H.A., Batra M. Understanding physician burnout // Current Problems in Pediatric and Adolescent Health Care. 2019, vol. 49, p. 100656. DOI: 10.1016/j.cppeds.2019.100656.

16. Epstein E.G., Haizlip J., Liaschenko J., Zhao D., Bennett R., Marshall M.F. Moral distress, mattering, and secondary traumatic stress in provider burnout: A call for moral community // AACN Advanced Critical Care. 2020, vol. 31, pp. 146–157. DOI: 10.4037/aacnacc2020285.

17. Per’vichko E., Zinchenko Yu., Ostroumova O. Personal Factors of Emotional Burnout in Patients with Hypertension at Work // Procedia – Social and Behavioral Sciences. 2013, vol. 86, pp. 407–412.

18. Otero-López J.M., Santiago Mariño M.J., Castro Bolaño C. An integrating approach to the study of burnout in University Professors // Psicothema. 2008, vol. 20, no. 4, pp. 766–772.

19. Раушанова А.М., Мысаев А.О., Турдалиева Б.С., Жантуриев Б.М. Степень выраженности стресса у студентов медицинского университета // Наука и здравоохранение. – 2013. – № 6. – С. 76–81. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/stepen-vyrazhennosti-stressa-u-studentov-meditsinskogo-universiteta (дата обращения: 30.10.2023)

20. Пузикова С.М., Рахматілла А.Ә., Төлеміс Д.Е., Ишигова И.Т. Профилактика профессионального выгорания работников педагогической сферы в контексте современной парадигмы управления // Хабаршы. Педагогикалық ғылымдар сериясы. – 2020. – № 1(62). – С. 89–95.