Қазақстанның солтүстік және оңтүстік өңірлеріндегі коммуникативтік мінез-құлықтың бейбітшіл және агрессивті үлгілері: психологиялық талдау

Мақалада Қазақстан Республикасының солтүстік және оңтүстік өңірлері өкілдерінің қарым-қатынасындағы бейбітшілікке бағытталған және агрессивті коммуникативтік паттерндердің көрініс беру ерекше ліктері қарастырылады. Аталған өңірлерді таңдау тарихи, әлеуметтік-мәдени, демографиялық және коммуникативтік факторлардың тұлғааралық өзара әрекеттесу ерекшеліктеріне ықпалын зерттеу қажет тілігімен негізделеді. Өңірлерді салыстырмалы талдау тек ғылыми-зерттеу сипатында жүргізілетінін және олардың қарама-қарсы қойылуын, бағалау пікірлерін қалыптастыруды немесе бір әлеуметтік топтың екіншісінен артықшылығын анықтауды көздемейтінін ерекше атап өткіміз келеді. Зерттеу әртүрлі әлеуметтікмәдени жағдайларда коммуникативтік мінез-құлық ерекшеліктерін және бейбітшілікке бағытталған әрі агрессивті қарым-қатынас стратегияларының қалыптасуына әсер ететін факторларды анықтауға бағытталған. Зерттеудің өзектілігі әлеуметтік трансформациялар, коммуникативтік кеңістіктің цифрлануы, мәдениетаралық байланыстардың кеңеюі және халықтың әлеуметтік мобильділігінің артуы жағдайында тұлғааралық өзара әрекеттестіктің конструктивті формаларының маңыздылығының артуымен байланысты. Бейбітшілікке бейімділік әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етудің, жанжалдардың алдын алудың және тұлғааралық қатынастарды үйлестірудің маңызды психологиялық ресурсы ретінде қарастырылып, оған ерекше назар аударылады.

1. Seligman M.E.P. Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-Being. New York: Free Press, 2011. 368 p.

2. Rosenberg M.B. Nonviolent Communication: A Language of Life. 3rd ed. Encinitas, CA: PuddleDancer Press, 2015. 264 p.

3. Bandura A. Social Learning Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1977. 247 p.

4. Berkowitz L. Aggression: Its Causes, Consequences and Control. New York: McGraw-Hill, 1993. 482 p.

5. Goleman D. Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books, 2006. 384 p.

6. Hofstede G., Hofstede G.J., Minkov M. Cultures and Organizations: Software of the Mind. 3rd ed. New York: McGraw-Hill, 2010. 576 p.

7. Berry J.W., Poortinga Y.H., Breugelmans S.M., Chasiotis A., Sam D.L. Cross-Cultural Psychology: Research and Applications. 4th ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2022. 657 p.

8. Ryan R.M., Deci E.L. Self-Determination Theory: Basic Psychological Needs in Motivation, Development, and Wellness. New York: Guilford Press, 2018. 756 p.

9. Бойко В.В. Психоэнергетика общения и межличностных отношений. – СПб.: Питер, 2008. – 256 с.

10. Ильин Е.П. Психология агрессивного поведения. – СПб.: Питер, 2014. – 368 с.

11. Реан А.А. Психология личности. Социализация, поведение, общение. – СПб.: Прайм-Еврознак, 2018. – 416 с.

12. Андреева Г.М. Социальная психология. – М.: Аспект Пресс, 2022. – 363 с.

13. Крысько В.Г. Этническая психология. – М.: Юрайт, 2021. – 359 с.

14. Нысанбаев А.Н. Ценности общественного согласия в Казахстане. – Алматы: Институт философии, политологии и религиоведения, 2019. – 284 с.

15. Ассамблея народа Казахстана. Материалы по вопросам общественного согласия и межэтнического взаимодействия. URL: https://assembly.kz (дата обращения: 07.06.2026)

16. Национальный доклад о состоянии межэтнических отношений в Республике Казахстан. – Астана, 2023. URL: https://assembly.kz (дата обращения: 07.06.2026)

17. Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте РК. Исследования по вопросам общественного согласия и социальной сплоченности. URL: https://kisi.kz (дата обращения: 07.06.2026)

18. Институт философии, политологии и религиоведения КН МНВО РК. Исследования гражданской идентичности и общественного развития. URL: https://iph.kz (дата обращения: 07.06.2026)

19. Современные исследования молодежных ценностей в Казахстане (2022–2024 гг.) // Бюро национальной статистики Республики Казахстан. URL: https://stat.gov.kz (дата обращения: 07.06.2026)

20. Ismailova R., Niyazova G. Intercultural Communication and Ethnic Identity in Central Asia // Central Asian Survey, 2021, No. 3. P. 345–362.