2-ТИПТІ ҚАНТ ДИАБЕТІ КЕЗІНДЕГІ ТАМАҚТАНУ РЕЖИМІНІҢ БҰЗЫЛУЫНА ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ ЖӘНЕ ӨЗІН-ӨЗІ БАСҚАРУ ӘДІСІМЕН ПСИХОКОРРЕКЦИЯ

Мақалада 2 типті қант диабетіндегі тамақтанудың бұзылуындағы психологиялық факторлардың рөлін қарастыратын заманауи зерттеулерге аналитикалық шолу берілген. Пациенттердің тамақтану мінезқұлқының ерекшеліктерін анықтайтын эмоционалды, когнитивті және әлеуметтік-психологиялық механизмдер қарастырылады. Отандық және шетелдік дереккөздерді талдау негізінде диетаның бұзылуы мазасыздықпен, депрессиямен, созылмалы стресспен және өзін-өзі реттеудің төмендеуімен тығыз байланысты екендігі көрсетілген. Эмоционалды бұзылулар шамадан тыс тамақтануға, «жұбататын» тағамға тәуелділікті қалыптастыруға және тамақтануды бақылауға деген ынтаны жоғалтуға ықпал етеді. Когнитивті және мотивациялық көзқарастар – бақылау, өзі-өзі басқару локусы және ауру туралы сенім жүйесі – емдеуге деген ұмтылысты анықтайды. Жауапкершіліктің сыртқы атрибуциясы бұзылу қаупін арттырады, ал ішкі бақылау локусы және олардың жағдайын басқару қабілетіне сену сәйкестікті арттырады. Диабеттік күйзеліс құбылысы – үнемі өзін-өзі бақылаумен байланысты эмоционалды күйіп қалу, бұл көбінесе реактивтілік пен бұзылуларға әкеледі. Әлеуметтік-мәдени орта маңызды рөл атқарады: отбасылық қолдау, тамақтану дәстүрлері және жақындардың ауруды қабылдауы. Әлеуметтік оқшаулану және қолдаудың жетіспеушілігі стрессті күшейтеді және компенсаторлық тамақтану тәртібін тудырады. Психологиялық және физиологиялық факторлардың өзара байланысы байқалады – қант деңгейінің ауытқуы когнитивті бақылауды төмендетіп, тітіркенуді арттыруы мүмкін. 

1. Pouwer F., Speight J. The future: 25 years of “Guidelines for encouraging psychological well-being in people with diabetes” // Diabetic Medicine. 2020. Vol. 37. No. 3. P. 483–492.

2. Snoek F.J., Galstyan G., Khan N. Mental health in diabetes care. Time to step up // Frontiers in Clinical Diabetes and Healthcare. 2022. Vol. 3. Article 1039192.

3. Fisher L., Hessler D., Polonsky W.H., Strycker L.A. Emotional distress in adults with diabetes // Diabetes Distress Project Report. 2020.

4. Freitag A.C., Bellg A.J., Lorenz E. Emotional and uncontrolled eating behaviors are associated with poorer glycemic control in patients with type 2 diabetes // Current Diabetes Reports. 2025. Vol. 33. No. 2. Article S0271531725000843. URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0271531725000843

5. Behavioral Diabetes: Social Ecological Perspectives / eds. Fisher L., Polonsky W.H., Hessler D. New York: Springer, 2020.

6. Ори Ф. и др. Победа над диабетом путем преодоления психологических барьеров: повышение уровня самоуправления связано с эффективным самоуходом // Scientific Reports. 2024. Т. 14. Статья s41598-024-83837-y. URL: https://www.nature.com/articles/s41598-024-83837-y

7. Алаофэ Х. и др. Влияние социальных сетей на соблюдение диеты у взрослых с диабетом 2 типа: систематический обзор и протокол метаанализа // BMJ Open. – 2024. – Т. 14. – № 11. Статья e082946. URL: https://bmjopen.bmj.com/content/14/11/e082946

8. Фрид Х., Чан Дж.С.Н., Кесслер Р.К. Пересечение диабета и расстройств пищевого поведения: профилактика, диагностика и лечение // Frontiers in Psychiatry. – 2025. – Т. 16. – Статья 12413400. URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12413400/

9. Баталья А.П. и др. Интервенции, направленные на изменение поведения у пациентов с сахарным диабетом 2 типа: систематический обзор // Journal of Diabetes Research. 2021. Статья ID 8630317. URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8630317/

10. Старостина Е.Г. Психосоциальные аспекты сахарного диабета // Проблемы эндокринологии. – 2008. – Т. 54. – № 3. – С. 22–28.

11. Kollin B. et al. Patient-centered care in diabetes care – concepts, relationships, and outcomes // Diabetes Care Research Reviews. 2024. Vol. 18. No. 7. Article PMC11292325. URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/ articles/PMC11292325/

12. Saito J., Suzuki T., Inada K., Okamoto S. Psychosocial factors influencing dietary management in patients with type 2 diabetes // Frontiers in Psychology. 2025. Vol. 10. Article 1464542. URL: https://www. frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2024.1464542/full

13. Gal G., et al. Association of elevated Galectin-4 concentrations with type 2 diabetes // MDPI Metabolites. 2024. Vol. 14. No. 8. Article PMC12524632. URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12524632/

14. Yannakoulia M. Eating behavior among type 2 diabetic patients: a poorly recognized aspect in a poorly controlled disease // Review of Diabetic Studies. 2006. Vol. 3. No. 1. P. 11–16. DOI: 10.1900/RDS.2006.3.11. URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1783576/

15. Carl J., Baker C. The role of disordered eating in type 2 diabetes: a pilot study // Journal of Eating Disorders. 2021. Vol. 9. Article 23. URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9830250/

16. Абрахам К. Клинические и психоаналитические работы. Санкт-Петербург: Питер, 1999.